Historie en relevantie van het Earth Charter
Foto handen met plantje

Het Earth Charter is een verklaring van burgers over wereldwijde onderlinge afhankelijkheid en universele verantwoordelijkheid, waarin de fundamentele principes voor een rechtvaardige, duurzame en vreedzame wereld staan. Het document tracht de kritieke uitdagingen en keuzes waarvoor de mensheid in de 21e eeuw zal komen te staan te identificeren. De principes dienen ‘als een standaard, waarmee het gedrag van alle individuen, organisaties, bedrijven, overheden en transnationale instellingen kan worden gestuurd en beoordeeld (Earth Charter Preambule)’. Het Earth Charter is het eindresultaat van een jarenlange wereldwijde, interculturele dialoog over gezamenlijke doelen en waarden, die gevoerd is in de jaren ’90. Het opstellen van het Earth Charter was een van de meest open en complete samenwerkingsprocessen ooit voor het schrijven van een internationaal document. Dankzij deze samenwerking is het Earth Charter zo gezaghebbend als ethische leidraad, moreel kompas en kader voor dialoog en besluitvorming.

I. Het ontstaan van de Earth Charter

Eén van de vele aanbevelingen uit ‘Our Common Future’ (1987), het rapport van de World Commission on Environment and Development (WCED), is dat er een ‘universele verklaring voor milieubescherming en duurzame ontwikkeling’ moet komen. Deze verklaring moet een handvest worden met principes om landen te ondersteunen bij duurzame ontwikkeling. In 1990 stelde Maurice Strong, secretaris-generaal van de Rio Earth Summit in 1992 (een VN conferentie voor milieu en ontwikkeling), voor dat de Summit een Earth Charter op zou stellen en aan zou nemen. Tijdens het voorbereidingsproces van de Rio Earth Summit werden tussen verschillende overheden besprekingen gehouden over het Earth Charter. De regeringen konden het echter niet eens worden over de principes van een Earth Charter. De Rio Verklaring, die werd uitgegeven door de Summit, bevat een waardevol overzicht van principes, maar mist de ethische visie die mensen hoopten te vinden in het Earth Charter.

In 1994 besloot Maurice Strong, voorzitter van de Earth Council, met Mikhail Gorbatsjov, voorzitter van het Internationale Groene Kruis, een nieuw Earth Charter initiatief op te zetten. Jim McNeill, secretaris-generaal van de WCED, koningin Beatrix en minister-president Ruud Lubbers brachten Strong en McNeill bij elkaar. De Nederlandse regering zorgde voor startkapitaal. Het plan was om het project op te zetten als een burgerinitiatief en een eerste versie van een handvest op te stellen. Hierin moesten algemene opvattingen over waarden en principes voor een duurzame toekomst, zoals die vorm aan het krijgen waren in de opkomende wereldwijde samenleving, benadrukt worden.

Ambassadeur Mohamed Sahnoun uit Algerije was in 1995 de eerste directeur van het Earth Charter project. In die periode werd een nieuwe ronde van internationale besprekingen en onderzoek op het gebied van milieu-ethiek, duurzame ontwikkeling en internationaal recht in gang gezet. De Earth Council richtte een Earth Charter secretariaat op, dat onder leiding kwam van de directeur van het Earth bestuur, de Filipijnse Maximo Kalaw. In 1996 werd Mirian Vilela uit Brazilië coördinator van de Earth Charter activiteiten bij het Earth bestuur. Eind 1996 is er een Earth Charter Commissie gevormd, die toezicht moest houden op het schrijfproces. Strong en Gorbatsjov waren beide voorzitter van deze commissie, die bestond uit vooraanstaande personen uit de hele wereld. De commissie nodigde de Amerikaanse Steven C. Rockefeller, professor in de theologie en ethiek, uit om voorzitter te worden van een internationaal, door hem op te richten opstelcommittée. Voor het opstellen van een eerste versie, waarmee werd begonnen in 1997, was drie jaar nodig.

Honderden organisaties en duizenden personen werkten mee aan de realisatie van het Earth Charter. Er zijn 45 nationale Earth Charter commissies opgericht. Over de hele wereld en op internet werden Earth Charter dialogen gehouden en in Azië, Afrika, Midden-, Zuid-, en Noord-Amerika en Europa werden grote regionale congressen georganiseerd. De ideeën en waarden in het Earth Charter weerspiegelen de invloed van vele verschillende intellectuele bronnen en sociale bewegingen. Hieronder vallen onder andere de wijsheden van de wereldreligies, grote filosofische tradities en een nieuwe wetenschappelijke kijk op de wereld, vormgegeven door verschillende disciplines, zoals de kosmologie en de ecologie. Het Earth Charter dient te worden gezien als een resultaat van de wereldwijde ethische beweging die de inspiratie is geweest voor de Verklaring van de Rechten van de Mens, en die in de jaren ’90 door veel mensen werd aangehangen. Het opstelcommittée werkte nauw samen met de commissie voor milieuwetgeving van IUCN (World Conservation Union) en beoordeelde nauwkeurig alle relevante verklaringen en verdragen van het internationaal recht en meer dan tweehonderd gemeenschapsverdragen en –verklaringen. Het Earth Charter gebruikt internationale milieu- en duurzaamheidswetgeving als basis en breidt deze uit. Het weerspiegelt de zorgen en ambities die uitgesproken zijn op de zeven VN Summits die sinds 1990 over het milieu, mensenrechten, bevolkingsproblematiek, kinderrechten, vrouwen, sociale ontwikkeling en stedelijke problematiek zijn gehouden. Het document erkent het belang van de verspreiding van een actieve democratie met ruimte voor overleg voor de ontwikkeling van de mensheid en de bescherming van het milieu.

De definitieve versie van het Earth Charter is goedgekeurd tijdens een vergadering van de Earth Charter commissie op het hoofdkantoor van UNESCO in Parijs in maart 2000. Het bevat een Preambule, zestien hoofdprincipes, 61 ondersteunende principes en een conclusie met als titel ‘De weg vooruit’. De Preambule bevestigt dat ‘we allemaal verbonden zijn en een Aardse gemeenschap vormen met een gezamenlijke bestemming’. Het Earth Charter moedigt alle mensen aan hun gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het welzijn van de mensheid, alles wat leeft en toekomstige generaties te herkennen, ieder naar eigen kunnen en afhankelijk van de individuele situatie. Het Earth Charter toont de onderlinge verbanden tussen de economische, sociale, culturele en milieuproblemen van de mensheid en biedt daarmee een compleet en allesomvattend ethisch kader. De principes zijn gebaseerd op vier pijlers. De titels van deze pijlers geven aan hoe breed de visie is:
I. Respect en zorg voor de grotere leefgemeenschap
II. Ecologische integriteit
III. Sociale en economische rechtvaardigheid
IV. Democratie, geweldloosheid en vrede
Het Earth Charter benoemt een aantal spirituele houdingen en waarden, die door velen erkend worden en die de betrokkenheid bij de ethische principes van het Charter kunnen versterken. Het document bereikt zijn hoogtepunt met een visie op vrede en vreugdevolle viering van het leven.

II Het Earth Charter Initative, van 2000 tot 2005

154_beatrix

De tweede fase voor het Earth Charter Initiative begon in juni 2000 met de officiële lancering van het Earth Charter in het Vredespaleis in Den Haag. Hierna droeg de Earth Charter commissie de verantwoordelijkheid voor het houden van toezicht over aan het Earth Charter Initiative en het inzamelen van geld over aan de nieuwe stuurgroep. Hierin zaten onder andere verschillende leden van de Earth Charter commissie. De commissie bleef wel het gezag over de tekst van het Earth Charter behouden en de leden bleven op individuele basis advies en ondersteuning voor het initiatief bieden. In 2000 werd Mirian Vilela benoemd tot directeur van het Earth Charter secretariaat aan de Universiteit van de Vrede. De volgende vijf jaar werd het Earth Charter vertaald in veertig talen en erkend door meer dan 2.500 organisaties, die de belangen van honderden miljoenen mensen behartigden. Onder deze organisaties onder andere UNESCO, IUCN, ICLEI en het Amerikaanse Verbond van Burgemeesters. Het Earth Charter biedt een duidelijk overzicht van de essentiële onderdelen van duurzame ontwikkeling en wereldvrede, en al snel werd het volop gebruikt als onderwijsmiddel op scholen, hogescholen, universiteiten en cursussen.

Er is veel gedaan om te zorgen dat het Earth Charter op de World Summit voor duurzame ontwikkeling in Johannesburg in 2002 officieel erkend zou worden. Tijdens de top gaven verschillende regeringsleiders en veel NGO’s aan het Earth Charter publiekelijk te steunen. In de definitieve versie van de Verklaring van Johannesburg wordt niet expliciet verwezen naar het Earth Charter. Wel wordt daarin het centrale thema van het Earth Charter bevestigd, door een verwijzing naar de woorden uit het Earth Charter dat ‘we verklaren dat we een verantwoordelijkheid hebben tegenover elkaar, de wereldgemeenschap en onze kinderen’. Nog steeds wordt geprobeerd het Earth Charter officieel erkend te krijgen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties.

In 2005 werd het Earth Charter door velen gezien als het document dat de algemene opvattingen over duurzaamheid verwoordt, de uitdaging en visie van duurzame ontwikkeling en de principes op basis waarvan duurzame ontwikkeling kan worden bereikt. Het document werd gebruikt als een basis bij vredesonderhandelingen, als naslagwerk bij de ontwikkeling van wereldwijde normen en gedragscodes, als bron voor overheids- en wetgevende processen, als hulpmiddel bij het ontwikkelen van gemeenschappen en als kader voor lesprogramma’s over duurzame ontwikkeling. Het Charter heeft ook invloed gehad op het Plan van Invoering voor het Decennium van Onderwijs over duurzame ontwikkeling. Om dit Decennium te promoten werd ECI een partner van UNESCO.

Ook evalueerde de stuurgroep in 2005 de vooruitgang en de krachten en zwaktes van het Earth Charter Initiative, door middel van een interne en een externe beoordeling. De externe beoordeling is uitgevoerd door Alan AtKisson, een internationale consultant op het gebied van duurzame ontwikkeling. Uit de evaluatie bleek dat er van 2000 tot 2005 veel bereikt was en dat het Initiative veelbelovend was en doorgezet moest worden, maar dat een succesvolle toekomst afhankelijk was van een grote reorganisatie van het management en een herziening van de lange termijnstrategie. Het proces van de strategische evaluatie bereikte een hoogtepunt met een grote Earth Charter conferentie in Nederland. Deze werd georganiseerd door de Nederlandse Nationale Commissie voor internationale samenwerking en Duurzame Ontwikkeling (NCDO) en bracht meer dan vierhonderd Earth Charter leiders en aanhangers bij elkaar. Op deze conferentie werd bekend gemaakt dat de stuurgroep had besloten Alan AtKisson te benoemen tot nieuwe directeur van het Earth Charter secretariaat.

Tijdens de conferentie in Nederland gaf het Amsterdamse KIT Publishers het boek ‘Earth Charter in Actie: Naar een duurzame wereld’ uit, geredigeerd door Peter Blaze Corcoran, Mirian Vilela en Alide Roerink. Dit boek bevat zestig essays, geschreven door Earth Charter leiders en aanhangers van over de hele wereld, en biedt een waardevol overzicht van de betekenis van het Earth Charter en de Earth Charter activiteiten.

III. Het Earth Charter Initiative, van 2006 tot nu

In 2006 veranderde de naam van het Earth Charter secretariaat door reorganisatie in Earth Charter International (ECI). Een nieuw ECI bestuur met 23 leden werd gevormd om de stuurgroep te vervangen en toezicht te houden op de kernprogramma’s en de medewerkers van ECI. Steven Rockefeller, de Zuid-Afrikaanse Razeena Wagiet en de Indonesische Erna Witoelar werden gekozen als gezamenlijke voorzitters van de nieuwe ECI Council. In Stockholm werd het Earth Charter centrum voor communicatie en strategie geopend. Het voormalige Earth Charter secretariaat op de Universiteit van de Vrede werd hervormd tot het Earth Charter centrum voor onderwijs over duurzame ontwikkeling. Het ECI bestuur nam een nieuwe missie en visie aan en startte met het ontwikkelen van nieuwe plannen en beleidsstukken voor de derde fase.

Nationale overheden toonden hun toewijding voor het Earth Charter steeds sterker en op formelere wijze. Het Braziliaanse ministerie van Milieu ging een officiële overeenkomst aan met het ECI secretariaat en het Centrum ter Bescherming van de Mensenrechten in Petropolis, dat is opgericht door Leonardo Boff en Marcia Miranda, om het Earth Charter in de Braziliaanse maatschappij te promoten. Tijdens een presidentiële viering van Earth Day in 2007 beloofden de Mexicaanse ministeries van Onderwijs en Milieu publiekelijk dat zij het Earth Charter zullen gebruiken als lesmateriaal op Mexicaanse scholen. Andere regeringen en gemeenten beloofden of versterkten hun publiekelijke belofte dat zij het Earth Charter zouden overnemen, gebruiken en invoeren. Onder deze overheden onder andere de Amerikaanse staat Queensland, Australië, de Republiek Tatarije (Rusland) en de steden Calgary (Canada), München (Duitsland), New Delhi (India), Oslo (Noorwegen) en São Paulo (Brazilië).

In 2006 en 2007 liep het aantal organisaties dat het Earth Charter erkent op tot 4.600. Het aantal bezoekers van de Earth Charter website nam sterk toe, tot bijna 100.000 per maand. Voor de gebieden religie en handel werden nieuwe programma’s gelanceerd. Het Earth Charter jeugdinitiatief bleef groeien. Momenteel zijn er in 23 landen groepen. Ook nam het aantal affiliates toe tot 97 in 58 landen. Het Charter kreeg nieuwe relevantie in beleidszaken, aangezien de wereldwijde aspecten van problemen als klimaatverandering onze onderlinge afhankelijkheid en het belang van gezamenlijke oplossingen benadrukken. ECI werd uitgenodigd om deel te nemen aan een conferentie over interculturele en interreligieuze samenwerking voor vrede, die georganiseerd werd door de president van de Algemene Vergadering van de VN.

Na een intensieve driedaagse workshop over lange termijnstrategieën, die werd geleid door Oscar Motomura in Amana Key in São Paulo in 2007, lanceerde het ECI bestuur een nieuwe strategie: ‘Gedecentraliseerde autorisatie voor schaalvergroting’. Deze strategie is opgesteld om actieve deelname aan het Initiative sterk te vergroten, zonder de centrale administratie uit te hoeven breiden. Nieuwe ‘Richtlijnen’ werden uitgegeven om een kader en coördinerend systeem te bieden voor de gedecentraliseerde activiteiten om het Earth Charter te promoten en de visie ervan uit te voeren.

Nadat hij twee jaar lang de overgang naar de derde fase van het Earth Charter Initiative had geleid, trad Alan AtKisson eind 2007 terug als directeur van ECI om meer tijd te kunnen besteden aan zijn consultancybedrijf en andere projecten. Hij blijft wel verbonden aan het ECI als adviseur. Mirian Vilela werd benoemd tot nieuwe directeur van ECI. Het hoofdkantoor van het ECI secretariaat kwam weer terug naar de Universiteit van de Vrede in Costa Rica, waar ook het Earth Charter centrum voor onderwijs over duurzame ontwikkeling gevestigd is. In 2007 trad Erna Witoelar terug als medevoorzitter. Brendan Mackley volgde haar op. Hij bekleedde samen met Alide Roerink het co-voorzitterschap van 2010 tot 2014.  Er is sprake van roulerend voorzitterschap van de Council, momenteel wordt deze functie vervuld door Kartikeya Sarabhai en Oscar Motomura.

In de toekomst zal het Earth Charter blijven groeien in internationaal aanzien. Het zal dienen als een bron voor inspiratie tot handelen, een onderwijskundig kader, een internationaal ‘soft law’ document en een naslagwerk voor de ontwikkeling van beleid, wetgeving en internationale normen en overeenkomsten. Erkenning van het Earth Charter benadrukt betrokkenheid met het document in de praktijk, inclusief het gebruik van het Earth Charter als kader voor evaluatie. Gedecentraliseerde autorisatie maakt de weg vrij voor een snelle groei van Earth Charter gerelateerde activiteiten over de hele wereld. In lijn met deze aanpak heeft het ECI bestuur op de vergadering in mei 2008 een lange termijnstrategie aangenomen. Deze strategie houdt onder andere in dat er zes domeinen zjin benoemd waarin nieuwe activiteiten worden bevorderd op het gebied van het bedrijfsleven, onderwijs, media en communicatie, religie en levensbeschouwing, de Verenigde Naties en jongeren.